काठमाडौँ सधैँजसो हतारोमा देखिन्छ । सवारीको आवाज, धुलो धुवाँ, समयसँगको दौड, यी सबैले शहरको जीवनलाई चलायमान त बनाएका छन्, तर त्यसैसँगै मानिसको मनलाई थकित पनि बनाइरहेका छन्। यही थकानबाट केही घडी मुक्ति खोज्दै, जब मन शान्तिको बाटो समात्छ, तब वनको हरियो काखमा अवस्थित ओशो तपोवन एउटा यथार्थ तर दुर्लभ अनुभूतिको रूपमा उभिन्छ। यो स्थान कुनै कल्पनाको स्वर्ग होइन, तर प्रकृति, मौनता र सचेत जीवनदर्शनले निर्माण गरेको एक जीवित सत्य हो।
काठमाडौँबाट धेरै टाढा जानु नपर्ने, तर सहरभन्दा बिल्कुल फरक अनुभूति दिने यो स्थानमा प्रवेश गर्दा सबैभन्दा पहिला महसुस हुन्छ -शान्त वातावरण। यहाँ शान्ति बनावटी छैन, यो स्वाभाविक छ, मौन छ, र गहिरो छ। प्रति व्यक्ति एक सयको सामान्य टिकट दरमै यस्तो वातावरण अनुभव गर्न पाउनु आफैँमा उल्लेखनीय कुरा हो। यो शुल्क कुनै विलासिताको मूल्य होइन, बरु संरक्षण र व्यवस्थापनका लागि आवश्यक न्यूनतम योगदानजस्तो लाग्छ।
तपोवनको बाटो हुँदै अघि बढ्दा देखिने हरियाली, उकालो ओरालो भूआकृति, र व्यवस्थित पदमार्गले यस स्थानलाई परिवारसहित भ्रमण गर्न उपयुक्त बनाएको छ। यहाँ बालबालिकादेखि वृद्धसम्म सहज रूपमा हिँड्न सक्ने वातावरण छ। यही कारण, ओशो तपोवन केवल ध्यान साधकहरूको सीमित थलो नभई, पारिवारिक भ्रमणका लागि पनि सुरक्षित, सभ्य र शान्त गन्तव्य बनेको छ।
परिसरभित्रको बुद्धका प्रतीकसहितको ध्यान हल तपोवनको केन्द्रबिन्दु जस्तै लाग्छ। कुनै भव्यता प्रदर्शन गर्ने उद्देश्यले होइन, सरलता र मौनताको दर्शन बोकेर निर्माण गरिएको यो हलमा बसेपछि, शब्दहरू आफैँ कम हुँदै जान्छन्। बुद्धको शान्त मुद्रा, वरिपरिको मौन वातावरण र हलभित्र फैलिएको स्थिरता : यी सबै मिलेर मानिसलाई बाहिर होइन, भित्र फर्किन बाध्य बनाउँछन्। यहाँ ध्यान गर्नु भनेको कुनै औपचारिक प्रक्रिया मात्र होइन, आफैँसँग इमानदार हुने अभ्यास हो।
तपोवनभरि छरिएका विभिन्न कलात्मक प्रस्तर मूर्तिहरू पनि यस स्थानको अर्को यथार्थ पक्ष हुन्। ती मूर्तिहरू देख्दा स्पष्ट हुन्छ यी केवल सजावटका वस्तु होइनन्। जमिनको बनावट, ढुङ्गाको प्राकृतिक स्वरूप र भू-आकृतिलाई ध्यानमा राखेर राखिएका यी मूर्तिहरू प्रकृतिसँग प्रतिस्पर्धा गर्दैनन्, बरु त्यससँग सहअस्तित्वमा छन्। यसले तपोवनको सम्पूर्ण संरचनामा एउटा सन्देश दिन्छ : मानव सिर्जना तब सुन्दर हुन्छ, जब उसले प्रकृतिको सम्मान गर्छ।
मानव निर्मित भवनहरू पनि यही दर्शनअनुसार बनेका देखिन्छन्। यहाँका संरचनाहरू न त अत्यधिक अग्ला छन्, न त प्रकृतिलाई छायामा पार्ने खालका। बरु, हरियालीसँग मिलेर बसेका, भू-आकृतिलाई अनुसरण गरेका र वातावरणमै घुलमिल भएका छन्। यसले तपोवनलाई कृत्रिम पार्क होइन, प्राकृतिक भूभागमै सन्तुलित रूपमा विकसित स्थान बनाएको छ।
तपोवनको एक विशेष अनुभूति भनेको यहाँबाट पूर्वउत्तर दिशातर्फ देखिने हरिया, अग्ला डाँडाहरू हुन्। ती डाँडाहरूलाई अवलोकन गर्दा, कुनै चित्रकला हेरेजस्तो होइन बरु, समय केही क्षणका लागि रोकिएजस्तो लाग्छ। बिहानको उज्यालोमा ती डाँडाहरू जीवन्त देखिन्छन् भने, साँझ पर्न लाग्दा तिनमा एक प्रकारको गम्भीर शान्ति झर्छ। यही दृश्यलाई हेर्दा धेरैलाई यस्तो अनुभूति हुन्छ, मानौँ स्वर्ग कुनै कल्पनाको लोक होइन, यस्तै प्राकृतिक शान्तिको नाम हो।
दृश्यावलोकन, पैदल हिँडाइ र ध्यानपछि, तपोवन परिसरमै रहेको रेष्टुरेन्ट अर्को व्यवहारिक तर महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यहाँ उपलब्ध शुद्ध शाकाहारी, भेराइटीयुक्त परिकारहरू केवल स्वादका लागि मात्र होइन, स्वास्थ्य र सचेत जीवनशैलीसँग पनि जोडिएका छन्। स्वच्छ वातावरणमा, प्राकृतिक दृश्य हेर्दै, हल्का र शुद्ध भोजन गर्दा शरीरमा मात्र होइन, मनमा पनि सहजता महसुस हुन्छ। यसले तपोवनको सम्पूर्ण अनुभवलाई अधूरो हुन दिँदैन।
यही सबै कारणले गर्दा, ओशो तपोवन एक पटक पुगेर “हेरेर फर्किने” स्थानभन्दा फरक छ। यो त्यस्तो स्थान हो, जहाँ पुगेपछि मानिस भन्छ : यहीँ अलिक समय बसूँ, फेरि पनि फर्किऊँ। यहाँ परिवारसँग बिताएको समय औपचारिक घुमघाम मात्र हुँदैन; त्यो समय संवाद, मौनता र साझा अनुभूतिको रूपमा स्मृतिमा बस्छ।
यथार्थमा भन्नुपर्दा, ओशो तपोवन कुनै आदर्श संसारको भ्रम सिर्जना गर्दैन। यो जीवनका समस्याबाट भाग्ने ठाउँ होइन, बरु ती समस्यालाई शान्त मनले बुझ्न सिकाउने स्थान हो। काठमाडौँको भिडभाड नजिकै बसेर पनि, कोलाहलमुक्त, प्रदूषणमुक्त र हरियालीले सजिएको वातावरण दिन सक्नु नै यसको ठुलो उपलब्धि हो।
अन्ततः, ओशो तपोवन एउटा पर्यटकीय गन्तव्य मात्र होइन, यो शहरी जीवनको थकानलाई सन्तुलनमा ल्याउने एउटा यथार्थ अभ्यास हो। यहाँ शान्ति उपदेश होइन, अनुभूति बनेर उपस्थित हुन्छ। यही कारण, जो-जो यहाँ पुग्छ, उसले केवल दृश्य होइन, आफ्नै मनको एउटा शान्त रूप पनि देखेर फर्किन्छ।